De Tijdloze Charme van Oranje Wijn: Een Historische Reis
Mode en Traditie van Oranje Wijn
Van Romeinse Tafels tot Renaissance favoriet
Voor wie nog nooit een oranjewijn heeft geproefd of geen idee heeft wat het is: Het is een term bedacht door een Engelse importeur in 2004. Hij zocht een naam om onderscheid te maken tussen gewone witte wijnen (waar de schillen worden verwijderd en niet meegisten) en wijn die ook van witte druiven wordt gemaakt, maar dan zoals rode wijn, met langere schilweking. Het ging om de ‘witte’ wijnen van Frank Cornelissen van de Etna, die niet alleen een andere, diepere kleur hadden dan de wijn zonder schilweking, maar ook een ander smaakpalet. Oranjewijn is dus een relatief nieuwe term, en veel mensen denken dat oranje wijn een modegril is. Niets is minder waar. Waarschijnlijk wordt de techniek al duizenden jaren toegepast. Meer informatie over de eigenschappen van oranjewijn, wijnspijs combinaties e.a kun je in het interview lezen bij dit is Italië.
wijnkleuren in de Oudheid
Er bestaat veel discussie over de kleur van wijn in de Oudheid. Een paar jaar geleden verscheen een interessant artikel van archeologich onderzoeker Van Limbergen en collega Komar. Zij deden vergelijkend onderzoek tussen wijnen gemaakt en ingegraven Georgische quevri- terracotta vaten- om te herleiden hoe Romeinse wijnen gemaakt in dolia smaakten.
Het kleurenspectrum in de tijd van de Romeinen en Grieken was veel breder dan de nauwe band rood-wit die er nu in de (conventionele) wijnwereld heerst. Het vele ruimere spectrum is gebaseerd op de lengte van schilweking, die eigenlijk altijd werd toegepast, ongeacht de kleur van de druiven.
Plinius de Oudere (ca. 23-79 n.Chr.), noemt in zijn Naturalis Historia vier types: albus -bleekwit, fulvus -roodachtig geel, sanguineus -bloedrood en niger -donker/zwart. Fulvus wordt ook wel vertaald als ‘geel’/ ámberkleurig en dit suggereert dat het om wijn van witte druiven gaat die schilweking hebben ondergaan. In Griekenland werden zowel ‘geel’ als ‘oranje’ danwel ‘bruingeel’ onderscheiden[i]. Isabelle Legeron citeert in haar boek uit 2014 in het hoofdstuk over orange wijn ook onderzoeker Patrick Mc Govern die meldt dat er in “Egypte een pot uit 3150 voor Christus is gevonden met een geelachtig residu, wat zou wijzen op schilweking” [ii].
Gele wijn of oranje wijn
Kortom het is aannemelijk dat in de Oudheid al ‘witte wijnen met schilweking’ werden gemaakt, die we tegenwoordig Oranjewijn zijn gaan noemen. Maakt dit het verwarrender? Voor mij niet, want er zijn vele oranje wijnen die geel van kleur zijn, zoals bijvoorbeeld Vermentino kan prachtig goudgeel worden na wat langere maceratie. Ook Fiano neigt naar een mooie gele kleur, tenzij er oxidatieve technieken zijn toegepast, dan ontstaan er bruintinten. De kleur hangt dus aan de ene kant af van de druif, aan de andere kant aan de mate van schilweking, overheveling en type rijping wat er al dan niet op volgt.
Vin Jaune
Overigens zou ‘gele wijn’ geen handige term geweest zijn, aangezien er al een wijntype bestaat wat zo heet, exclusief gemaakt in de Jura. Vin Jaune is een oxidatief gefermenteerde witte wijn, gemaakt van de Savagnin-druif en rijpt zes jaar of langer in vaten onder een sluier van flor-achtige gist.[iii] Wink Lorch, schrijfster van een boek over deze wijnen, beschrijft de Vin Jaune als zeer droog en met een opvallende zuurgraad. De beste wijnen onderscheiden zich door hun textuur, diepte, aroma’s en afdronk. De smaken variëren van typische walnoottonen, tot kruiden als fenegriek, gember en komijn (in het Frans vaak ‘curry’ genoemd). Turfachtige tonen komen voor soms zijn er hints van gekonfijt fruit of rijpe Comté-kaas[iv].
Schilweking in tijd van de Romeinen
Van Limbergen & Komar maken aannemelijk dat de Romeinen wel degelijk ook schilweking met witte druiven toepaste, sterker nog de hoogste kwaliteit en meest gewaardeerde wijnen zoals de Falernus, Caecubensis, Catena, Lesbia Thasia hebben vergelijkbare kenmerken als de hierboven genoemde Vin Jaune. De dolia, de Romeinse grote terracotta vaten, werden gemaakt in gespecialiseerde werkplaatsen gemaakt van kleisoorten en bakprocedures die gericht waren op het verkrijgen van een ideale luchtdoorlaatbaarheid voor wijnfermentatie, en dus voor flor-vorming.
Deze oppervlaktegisten produceren verschillende chemische verbindingen, waaronder acetaldehyde, maar vooral sotolon, dat verantwoordelijk is voor de licht kruidige smaak van flor-wijnen (en inderdaad veel qvevri-wijnen), en aroma’s geeft van geroosterd brood, appels, geroosterde walnoten en curry. De vorming van sotolon werd waarschijnlijk bevorderd door de omstandigheden die werden verkregen door het begraven van kleivaten. Experimenten in de jaren negentig op basis van het advies van Columella resulteerden in amberkleurige wijnen met flor-gisten en aroma’s van sotolon, vergelijkbaar met Georgische qvevri-wijnen.
Sotolon/ flor wijnen waren in de Romeinse tijd populair en werden geïmiteerd door het toevoegen van fenegriek aan de most waardoor de smaak van wijnen van lagere kwaliteit werd gemaskeerd.
Hoewel oude bronnen hierover weinig vermelden, wijst iconografisch bewijs op fermentatie met schillen in potten en blijft een deel van de schillen en pitjes tijdens de cyclus aanwezig. Het ontbreken van expliciete verwijzingen naar maceratie in de Oudheid komt waarschijnlijk door een ander onderscheid tussen wijnsoorten dan vandaag. Bioarcheologisch bewijs uit Herodium en het scheepswrak ‘Golf van Diano’ in Liguria toont aan dat maceratie wel voorkwam, zichtbaar door druivenpitten en residuen met Vitis-pollen in opslagvaten. Het beperkte bewijs is mogelijk te wijten aan verlies van materiaal door schoonmaak van de aardewerken potten en opgravingen.
[i] Plinius, Naturalis Historia 14.80 Geciteerd uit Dimitri Van Limbergen & Paulina Komar: Making wine in earthenware vessels: a comparative approach to Roman vinification in Antiquity 2024 page 1 of 17- p.9
https://doi.org/10.15184/aqy.2023.193
[ii] Legeron, p.163
[iii] Wink Lorch wijdde er een boek aan en schreef dit artikel: https://www.jancisrobinson.com/articles/vin-jaune-keeper
[iv] Lorch, idem
Dimitri Van Limbergen & Paulina Komar: Making wine in earthenware vessels: a comparative approach to Roman vinification in Antiquity 2024 page 1 – 17
Oranjewijn in de Renaissance
Isabelle Legeron begint haar hoofdstuk over oranje wijnen met: “Heb je je ooit afgevraagd waarom de witte wijnen in de glazen van mensen op schilderijen uit de Renaissance er niet zo doorschijnend uitzien als de witte wijnen van tegenwoordig, en waarom ze meer oranje lijken dan wat dan ook? Dit is geen optische illusie of een teken van ouderdom, maar misschien komt het doordat de Michelangelo’s van deze wereld daadwerkelijk oranje wijn dronken”
Dit citaat heeft bij mij wat vragen op geroepen, maar dat krijg je als oranjewijn nerd en Renaissance specialiste die af is gestudeerd op Michelangelo.
Legeron schrijft waarom ze meer oranje lijken dan wat dan ook. Dat suggereert dat de kleur van de wijn zoals deze meestal in schilderingen wordt weergegeven op oranje lijkt. Ik heb zelf gespeurd en op verreweg de meeste schilderingen uit de Renaissance en Baroktijd zijn oranje tot bruinkleurige wijnen te zien, slechts een enkeling is wit of rood.
Vernaccia di San Gimignano
Dan vervolgt zij met de Michelangelo’s van deze wereld. Hier zit meer waarheid in dan Legeron wellicht kon bevroeden. Er is een beroemd citaat over Vernaccia di San Gimignano, tegenwoordig bekend als droge witte wijn:
“Het kust, likt, bijt, steekt en prikt”.
Het citaat wordt over het algemeen toegeschreven aan de beroemde kunstenaar Michelangelo Buonarroti (1475-1564), ik heb me daar zelf in het verleden ook schuldig aan gemaakt.
De eigenlijke schrijver ervan blijkt Michelangelo Buonarroti de Jongere (1568-1647) te zijn, een achterkleinneef van de grote kunstenaar. Deze schreef in 1643, een eeuw na het overlijden van zijn beroemde familielid: “We maakten een reis naar het nobele, hoge, met torens bezaaide land van het prachtige San Gimignano… Vernaccia, die iedereen die er komt te drinken krijgt, die kust, likt, bijt, prikt en steekt”.
Deze verzen staan in zijn dichtwerk getiteld “La Fiera” (soms ook geciteerd in verband met “L’Aione”). In dit geval wordt Michelangelo Buonarroti verwart met zijn achterkleinneef, een 17e-eeuwse dichter. Zo wordt de liefde voor deze Toscaanse witte wijn aan de beroemde kunstenaar toegeschreven. Onterecht of toch niet?
Vernaccia di San Gimignano gemaakt in amforen
De Vernaccia di San Gimignano was populair. Opmerkelijk genoeg is er in de Salone dei Cinquecento in het Palazzo Vecchio in Florence een fresco uit de zestiende eeuw te zien waarin Vernaccia afgebeeld wordt in de allegorie van San Gimignano en Colle Val d’Elsa. Het gaat om de Allegorieën van Steden, geschilderd door Giorgio Vasari tussen 1563 en 1565, hierin zie je rechts vooraan een terracotta wijnvat waaruit wijn stroomt, wel witte wijn overigens. Maar ik werd getriggerd door het terracotta vat, wat veel lijkt om de vaten zoals ze tegenwoordig weer in het nabijgelegen Impruneta worden gemaakt. Er wordt meestal aangenomen dat sinds de Romeinen de houten vaten bij de Kelten hadden ontdekt men de terracotta had afgedankt als materiaal om wijn in bewaren/ rijpen/vervoeren. Dit suggereert dat terracotta vaten nog steeds werden gebruikt in de 16e eeuw, of is het schilderlijke vrijheid?
Wijnvaten onder Michelangelo’s bed
Na Michelangelo’s dood werd er een flinke hoeveelheid vaatjes wijn onder zijn bed gevonden, de dag na zijn overlijden in 1564 inventariseerden Daniele da Volterra en Tommaso de’ Cavalieri, in opdracht van de autoriteiten, de bezittingen in zijn huis en vonden daarbij een groot aantal flessen. Een bron noemt dat de betreffende wijn Vernaccia di San Gimignano was. Ook las ik een brief uit 1562, twee jaar voor Michelangelo’s dood, waarin hij zijn neef bedankt voor het sturen van 43 flessen Trebbiano.
Michelangelo was hoe dan ook wel een wijnliefhebber, zo schreef hij dat hij liever twee flessen Trebbiano had dan de 8 hemden die zijn neef hem had gestuurd. Wijn was een van zijn weinige pleziertjes, maar hij gaf ook veel weg, zelfs aan de Paus stuurde hij Chianti van zijn eigen domein, Nittardi.
Ook al is het citaat niet afkomstig van de grote meester zelf, als je de beschrijving leest -“Het kust, likt, bijt, steekt en prikt”- dan doet deze niet denken aan het karakter van de huidige generatie witte Vernaccia di SG wijnen maar aan een stevigere variant. Het lijkt mij aannemelijker dat de proefnotitie om een oranje wijn ging, ofwel een witte wijn met langere schilweking. Dat zou de opmerkelijke karakteristieken verklaren.
De beschrijving doet al helemaal niet denken aan een zoete wijn. Historica en vinologe Mariëlle Beukers, geciteerd door Simon Woolf in reactie op de aanname van Legeron over de weergave van oranjewijn in schilderijen: “het is waarschijnlijker dat deze schilderijen de adel laten zien die zoete wijn drinkt, die een hoge status hadden in die tijd”. Er zijn geschriften die getuigen van populariteit van druivenrassen als Malvasia en Moscato[i].
[i] Simon Woolf,p.59 Woolf merkt terecht op dat de donkere kleur door rijping op het vat kan zijn ontstaan in plaats van latere flesrijping. Ook zou er door gebrek aan kennis eerder oxidatie op hebben kunnen treden.
Leonardo da Vinci wijnmaker
Terugkomend op ‘de Michelangelo’s van deze wereld’ heb ik nog een interessante verwijzing. De beroemde universele kunstenaar en wetenschapper Leonardo da Vinci verhuisde in 1482, vanuit Florence naar Milaan waar hij een paar jaar later de opdracht kreeg om het Laatste Avondmaal te schilderen. Da Vinci kreeg in 1498 een wijngaard van Ludovico “Il Moro”, hertog van Milaan, om hem letterlijk aan de stad te binden. De hertog kocht de wijngaard van graaf Landi van Piacenza – met uitzicht op Casa degli Atellani, waar Leonardo da Vinci verbleef tijdens de periode dat hij aan Het Laatste Avondmaal werkte. Na de Franse overname van de stad bleef Leonardo de wijngaard verzorgen en wist deze terug te krijgen. Op zijn sterfbed liet hij hem deels na aan zijn bediende en deels aan leerling Salaì.
In 2009 begon men met wetenschappelijk onderzoek, uit DNA sporen uit de grond bleek dat het om het populaire druivenras Malvasia di Candia Aromatica ging. De wijngaard werd in ere hersteld en in 2018 werd er voor het eerst geoogst door de Universiteit van Milaan, waarbij men oude fermentatiemethoden gebruikte, zoals het gebruik van terracotta amforen. De geoogste druiven worden een week lang gemacereerd in terracotta amforen en vervolgens negen tot tien maanden gerijpt in hetzelfde ondergrondse vat, totdat de wijn wordt gebotteld in een soort karaf, naar een ontwerp van Leonardo da Vinci. De wijn die door Leonardo’s Vineyard wordt geproduceerd, heet “La Malvasia di Milano”.
Riky van blog ‘winetelling’ proefde de wijn en schrijft: “Een glaasje Malvasia di Candia proeven was een absolute aanrader!… een wijn met aromatische tonen van oranjebloesem, lindebloesem, gele perzik, ananas, salie en een vleugje menthol. In de smaak biedt de wijn een goede balans tussen het alcoholgehalte, dat goed tot zijn recht komt, ondersteund door een stevige zuurgraad, een goede smaak, body en een lange afdronk”[i].
Klinkt voor mij als een mooie gebalanceerde oranjewijn- geen natuurwijn, maar wel weer een mooi schakeltje in het verhaal. Gek genoeg concludeert de professor die nauw betrokken was bij het project, Attilo Scienza, waar ik nog les van heb gehad, dat Leonardo van zoete wijn hield, althans dat valt te lezen aan het eind van de paragraaf over de geschiedenis van de wijngaard in een van zijn boeken[ii]. Zelf ben ik het met die conclusie niet eens- aromatisch jazeker, maar dat zijn wijn zoet gevinifeerd werd is niet te herleiden. Als Scienza en anderen zo overtuigd waren dat Leonardo’s Malvasia wijn een zoete wijn was waarom hebben ze dan geen echt zoet gevinifieerde dessertwijn gemaakt?
Er is zelfs een citaat van Leonardo over Malvasia bekend, hij noemt het:
“Malvasia, “een geweldige witte wijn”
Er staat expliciet witte wijn- geen zoete wijn. Aangezien Da Vinci nogal van de details was, denk ik dat dit geen toeval was. Andere druivensoorten die hij volgens Scienza noemt zijn Moscato en Passerina[iii]. Moscato suggereert in elk geval een voorkeur voor aromatische wijn, en vooruit wellicht ook wel voor zoete wijn. Overigens hield Leonardo ook van stevig rood en noteerde hij over het Valtellina gebied waar mooie Nebbiolo wijn in de bergen wordt gemaakt: “vallei omgeven door hoge en angstaanjagende bergen” die wijnen voortbrengen die “krachtig en sterk” zijn.
Men heeft lang gedacht dat de Malvasia di Candia aromatica afkomstig was uit Kreta, en via de Republiek Venetie naar Italie is gebracht. Recent DNA-onderzoek heeft aangetoond dat deze variant- er zijn 19 verschillende Malvasia’s in Italië te vinden, niet allemaal familie van elkaar- afkomstig is uit Emilia Romagna, uit de omgeving van Piacenza. Niet toevallig was de eigenaar van de wijngaard, graaf Landi, afkomstig uit dat gebied.
Interessant genoeg is dat van de huidige generatie Italiaanse natuurwijnen, de oranjewijnen van Piacenza en omgeving berucht zijn vanwege hun stevige karakter, en deze hoofdzakelijk van Malvasia di Candia aromatica zijn gemaakt, vaak in een blend aangevuld met enkele andere druiven. De meest bekende zijn de Ageno van la Stoppa en de bianco macerato van Il Poggio.
[i] https://www.winetelling.it/vigna-di-leonardo/
[ii] Attilo Scienza & Serena Imazio: Sangiovese, Lambrusco, and Other Vine Stories (English Edition), 2018, p.55: “and it can therefore be concluded that Leonardo liked sweet wine”
[iii] Detail uit een powerpointpresentaite/ lezing die Scienza heeft verzorgd.
Continue oranjewijn geschiedenis
Simon Woolf heeft in zijn baanbrekende boek ‘Amber Revolution’ over een ‘continu narratief’ als hij het over de geschiedenis van oranje wijnen heeft, en doelt daarbij vooral op Georgië en Slovenië. Over de rol van Georgië, hun eeuwenoude traditie van wijnmaken in kleivaten en de link met de Friuli regio in Italië, die je als de bakermat van de wedergeboorte van oranje wijn kunt beschouwen lees je meer in betreffende hoofdstuk.
Nieuwsgierig naar hoe oranjewijn smaakt, of smaakt het naar meer? Meld je hier aan voor de oranjewijnproeverij!
